سرطان خون یا لوسمی

دسته بندی :آموزشی, سلامت 9 آگوست 2022 190

مخاطب احتمالی: دانشجویان علوم آزمایشگاهی و زیستی

سطح مخاطب: مقدماتی-متوسط

می‌خواهیم مخاطب بعد از خواندن این متن، چه دانشی بدست آورد؟ دید کلی درباره سرطان خون و روش‌های تشخیص آن

تقریباً تمام لوسمی‌ها از مغز استخوان شروع می‌شود و به خون سرایت می‌کند. هنگامی که فردی مبتلا به لوسمی است، مغز استخوان سلول‌های خونی غیرطبیعی (بلاست) تولید می‌کند. این سلول‌ها برخلاف سلول‌های سالم و طبیعی وقتی پیر می‌شوند، نمی‌میرند؛ در عوض در مغز استخوان جمع می‌‌شوند و از رشد سلول‌های خونی طبیعی جلوگیری می‌کنند. این بیماری می‌تواند در انواع سلول‌های خونی شروع شود و آن‌ها را درگیر کند. سرطان خون یازدهمین سرطان شایع در سراسر جهان و پنجمین سرطان شایع در ایران است. سالانه 1.24 میلیون نفر در سراسر جهان با سرطان خون تشخیص داده می‌شوند  درصد بالای مرگ‌ومیر ناشی از آن (74%) نشان می‌دهد تشخیص به‌موقع این بیماری در بسیاری از نقاط جهان ضعیف است. در افرادی که سابقه ارثی دارند، هوشیاری نسبت به علائم اهمیت بسیار بالایی دارد.


چیزهایی که به آن توجه نمی‌کنیم، ممکن است تاثیر مهمی داشته باشند. پس اگر تغییر کوچکی حس می‌کنید، حتما آن را چک کنید.

 

افراد مبتلا به لوسمی مزمن علائم کم‌تری از افراد مبتلا به نوع حاد از خود نشان می‌دهند. اما بطور کلی این علائم عبارتند از:

• کاهش وزن بدون دلیل

• تعریق شبانه: این علامت کم‌تر مختص لوسمی است؛ اما می‌تواند نشانه‌ای باشد که بدن خود را برای مبارزه با یک بیماری آماده می‌کند.

• خستگی: زیرا برای حمل اکسیژن در خون به اندازه کافی گلبول قرمز ندارند.

• کبودی و خونریزی راحت‌تر در بیمار، زیرا برای لخته شدن خون به اندازه کافی پلاکت ندارند.

علائم لوسمی

• ابتلا به عفونت‌های مکرر، چرا که گلبول‌های سفید طبیعی برای پاسخ ایمنی تولید نمی‌شود.


تشخیص سرطان خون؛

انبوه اطلاعاتی که می‌توانیم از یک نمونه خون یا بافت جمع‌آوری کنیم شگفت‌انگیز است.

 

هشت روش تشخیص سرطان خون:

• CBC (complete blood count)

تشخیص سرطان خون

با این روش سلول‌های خونی (گلبول سفید، گلبول قرمز و پلاکت) شمارش می‌شود و در صورت طبیعی نبودن فراوانی هرکدام از سلول‌ها، پزشکان به طیف وسیعی از بیماری‌ها مشکوک می‌شوند. جدول زیر مقادیر نرمال برای این تست در بزرگسالان را نشان می‌دهد:

راه های تشخیص سرطان خون.jpeg

در یک فرد مبتلا به لوسمی، حتی در صورتی که علائم بالینی وجود ندارد، آزمایش خون ممکن است بیانگر افزایش غیرقابل توجیه تعداد گلبول‌های سفید و کاهش سطح پلاکت و هموگلوبین باشد. به چنین وضعیتی که در آن تعداد گلبول‌های سفید بالا رفته است، لکوسیتوز گفته می‌شود.

 

− بررسی میکروسکوپی

تشخیص لوسمی

با قرار دادن نمونه‌ در زیر میکروسکوپ می‌توان تشخیص داد که آیا گلبول‌ها ظاهر غیر‌عادی دارند یا خیر. اما بلاست‌هایی در مغز استخوان هستند که با میکروسکوپ یا روش‌های معمول تشخیص داده نمی‌شوند و باید از روش‌های حساس‌تر مثل فلوسایتومتری یا PCR استفاده کرد. تصاویر زیر نمونه‌هایی از نمای میکروسکوپی برخی انواع سرطان خون هستند:

CML لوسمی میلوئیدی مزمن؛ سلول‌هایی که با آبی رنگ‌آمیزی شده‌اند گلبول‌های سفیدی هستند که تعداد آن‌ها در نتیجه بیماری زیاد شده. فراوانی این نوع 10 درصد است.  90درصد افراد مبتلا به CML دارای سلول‌های خونی با کروموزوم بسیار کوتاه فیلادلفیا هستند.

Chronic myeloid leukaemia

نمونه از غدد لنفاوی/ سلول‌های آبی که ظاهر چشم جغد را دارند، سلول‌های رید استرنبرگ نامیده می‌شوند و مارکرهای لنفوم هاجکین هستند.

لوسمی یا سرطان خون

Hodgkin lymphoma

 

− فلوسایتومتری

فلوسایتومتری تکنولوژی بسیار حساسی است که با آن می‌توان اندازه، شکل و ویژگی‌های انواع سلول‌ها در نمونه را شناسایی کرد و نوع لوسمی (میلوئیدی یا لنفاوی/حاد یا مزمن) و میزان پیشرفت بیماری را تشخیص داد تا درمان ویژه آن انتخاب شود. از آن‌جا که طرز کار این دستگاه تخصصی است، در مقاله‌ای جدا به آن خواهیم پرداخت.

مراحل تشخیص سرطان خون

 

تست‌های blood chemistry

این تست‌ها مقدار مواد شیمیایی خاصی در خون را که ممکن است در جریان بیماری تغییر کرده باشد، می‌سنجند.

سطح مواد شیمیایی زیر ممکن است در سرطان خون، بالاتر از حد طبیعی برود:

• نیتروژن اوره خون (BUN)

• کراتینین (Creatinine)

• فسفات (Phosphate)

• لاکتات دهیدروژناز (LDH)

• آلانین آمینوترانسفراز (ALT)

• آسپارتات آمینوترانسفراز (AST)

• اسید اوریک (Uric acid)

 

 

فاکتورهای انعقادی

این آزمایش‌ها با اندازه‌گیری مقدار فاکتورهای فرایند لخته شدن خون، توانایی بدن در انعقاد را می‌سنجند. در انواع خاصی از لوسمی، خون‌ریزی بیمار ممکن است متوقف نشود. فاکتور‌های موثر به شرح زیر است:

• سطح فیبرینوژن

• زمان پروترومبین (PT)

• زمان ترومبوپلاستین نسبی/جزئی (PTT)

• نسبت نرمال بین المللی (INR)

 

 

سیتوشیمی

در شرایط in vitro سلول‌ها رنگ می‌شوند تا حضور برخی ساختارهای سلولی (بخصوص آنزیم‌ها) بررسی شود. بطوری که رنگ‌‌های خاصی جذب ساختارها و مواد ویژه سلول‌های بلاست می‌شوند و مکان آن‌ها را می‌توان زیر میکروسکوپ مشاهده کرد. نمونه می‌تواند از مغز استخوان، گره‌‌های لنفاوی، طحال و خون گرفته شود. مزیت رنگ‌های سیتوشیمیایی در ارزان بودن، در دسترس بودن و طرز کار ساده آن‌هاست. سیتوشیمی به پزشکان کمک می کند نوع سرطان را تشخیص دهند. نمونه‌هایی از این آنزیم‌ها عبارتند از:

 

• Leukocyte Alkaline Phosphatase (LAP)

• Myeloperoxidase Stain

• Sudan Black B

• Acid Phosphatase (ACP)

• Esterases

• Periodic Acid-Schiff

• Toluidine Blue

• Perls Stain (Prussian Blue Reaction)

 

 

ایمونوفنوتیپ

ایمونوفنوتایپ نوعی آزمایش فلوسایتومتری است که در این تکنیک حضور یا عدم حضور آنتی‌ژن‌های بلاست‌ها را مطالعه می‌کنیم. هر بلاست آنتی‌ژن‌های سطحی یا درونی خاص خود (تومور مارکرها) را دارد. آنتی‌بادی‌های مونوکلونال نشان‌دار، با این آنتی‌ژن‌ها پیوند اختصاصی برقرار می‌کنند و سلول قابل رویت و شناسایی می‌شود تا تشخیص نوع سرطان امکان‌پذیر شود.

 

 

مطالعات سیتوژنتیک و مولکولی

سیتوژنتیک علم مطالعه ساختار و عملکرد کروموزوم‌هاست و به کمک آن می‌توان تغییرات کروموزومی عامل بیماری را مطالعه کرد. برخی از ناهنجاری‌های بزرگ کروموزومی را می‌توان با مشاهده سلول‌ها زیر میکروسکوپ مشاهده کرد. اما بیشتر تغییرات در DNA نیاز به تجزیه و تحلیل دقیق‌تر با روش‌های مولکولی از جمله در هیبریداسیون فلورسانت درجا (FISH) و واکنش زنجیره‌ای پلیمراز (PCR) دارد.

 

 

FISH یک آزمایش ژنتیکی مولکولی است که با استفاده از پروب‌های DNA مخصوص، ناهنجاری‌های کروموزومی و تغییرات ژنتیکی در سلول‌های سرطانی را شناسایی می‌کند. این روش را در مقاله‌های بعد به طور کامل بررسی خواهیم کرد.

 

 

واکنش زنجیره‌ای پلیمراز (PCR روشی است که به وسیله آن یک قطعه یا توالی ژنی را تکثیر می‌کنیم تا در آزمایشگاه قابل مطالعه باشد. از PCR برای یافتن جهش، وارونگی یا حذف DNA که با انواع خاصی از سرطان خون مرتبط است استفاده می‌شود. به  تشخیص لوسمی با PCR نیز در مطالب بعدی پرداخته خواهد شد.

 

لیست روش‌های تشخیصی می‌تواند خیلی طولانی شود. اما نکته مهم اینست که تشخیص زودهنگام کمک بسیاری به درمان و بهبود بیمار می‌کند. این بیماری می‌تواند در همه افراد چه پیر و چه جوان دیده شود و حدود یک سوم بیماران هنگام تشخیص بدون علامت هستند.

لینک کوتاه: