ایمنی بیمار چیست؟

دسته بندی :ایمنی, سلامت 19 سپتامبر 2022 80

آزمایشگاه و ایمنی بیمار

ایمنی بیمار یک رشته مراقبت بهداشتی است که با بروز پیچیدگی­ها در سیستم بهداشت و درمان و در نتیجه افزایش آسیب به بیمار در مراکز مراقبت بهداشتی پدیدار شد. هدف آن پیشگیری و کاهش خطرات، خطاها و آسیب­هایی است که در حین ارائه مراقبت­های بهداشتی برای بیماران ایجاد می­شود. سنگ بنای این رشته، بهبود مستمر مبتنی بر یادگیری از خطاها و رویدادهای نامطلوب است. ایمنی بیمار مفهومی برای ارائه خدمات بهداشتی ضروری با کیفیت بالا است. در واقع این موضوع به طور واضح پذیرفته شده است که خدمات بهداشتی با کیفیت در سراسر جهان باید مؤثر، ایمن و مردم محور باشد؛ علاوه بر این، برای تحقق بخشیدن به مزایای مراقبت­های بهداشتی با کیفیت، خدمات بهداشتی باید به موقع، عادلانه، یکپارچه و کارآمد باشد.

ایمنی بیمار چیست؟

خطا اجتناب­ناپذیر است!

یک سیستم بهداشتی بالغ، فرایند­های موجود در نظام مراقبت­های بهداشتی را به گونه­ای در نظر می­گیرد که در آن انسان­ها مستعد انجام خطا و اشتباه هستند. اگر فرآیندهای حفاظتی ایمن در سطوح مختلف وجود داشته باشد، این خطاها به سرعت شناسایی و اصلاح خواهند شد. به طور سنتی در ارتباط با خطاهای صورت گرفته، فردی که به طور فعال اشتباه را مرتکب شده است (خطای فعال) مقصر وقوع چنین حادثه ای در نظر گرفته شود اما متأسفانه سایر عوامل ذکر شده در سیستم که منجر به وقوع خطا (خطاهای پنهان) شده است، در نظر گرفته نمی­شود. در حقیقت زمانی که چندین خطای پنهان در یک راستا قرار می­گیرند، یک خطای فعال به بیمار می­رسد. بهبود چنین مواردی تنها در یک محیط باز و شفاف که فرهنگ ایمنی در آن حاکم است، می­تواند رخ دهد. این فرهنگی است که در آن باورها، ارزش‌ها و نگرش‌های ایمنی از اهمیت بالایی برخوردارند و در میان اکثر افراد در محیط کار مشترک هستند.

ایمنی بیمار چیست؟

ایمنی بیمار در آزمایشگاه تشخیص طبی

مفهوم ایمنی بیمار در آزمایشگاه پزشکی را می­توان به عنوان اطمینان از جلوگیری از آسیب به بیماران، افزایش نتایج حاصله از مراقبت ایمن بیماران (safe care outcomes are enhanced through error prevention) از طریق پیشگیری از خطا و نیز بهبود مستمر سیستم تفسیر کرد. با این حال، این تفسیر نسبتاً ساده، پیچیدگی واقعی مفهوم را پنهان می­کند؛ بنابراین یک تعریف روشن از نقش و شایستگی­های متخصص آزمایشگاه در فرآیند تشخیص، و همچنین استفاده از ابزارهای تضمین کیفیت مناسب، ضروری است. در قدم اول باید بدانیم که خطای آزمایشگاهی بخشی از یک موضوع بسیار گسترده­تر است که به عنوان «خطای تشخیصی» شناخته می­شود. خطاهای تشخیصی به عنوان ناتوانی در ارائه توضیح دقیق و به موقع از وضعیت سلامتی بیمار و انتقال آن به وی تعریف شده است. خطاهای تشخیصی معمولاً به خطاهایی تقسیم می­شوند که در آنها تشخیص:

 

• با وجود اطلاعات کافی در دسترس، به تأخیر افتاده است.

• اشتباه است، یعنی در تایید درستی تشخیص خطا رخ داده است.

• از دست رفته است، یعنی تشخیصی داده نشده است.

 

«خطاهای تشخیصی» خطاهای مرتبط با آزمایشگاه را به مشکلات ایمنی بیمار مرتبط می­کند. در حدود 5 درصد از خطاهای تشخیصی در مراکز مراقبت سرپایی رخ می­دهد که بیش از نیمی از آنها پتانسیل ایجاد آسیب شدید را برای بیمار به همراه دارند. اکثر افراد در طول زندگی خود با حداقل یک خطای تشخیصی مواجه خواهند شد.

در سیستم مراقبت­های بهداشتی، خطاهای آزمایشگاهی پنهان هستند و شناسایی فوری آنها دشوار است زیرا شامل:

 

• چندین مرحله

• افراد مسئول متعدد

• و فاصله زمانی زیاد میان انجام آزمایش، اقدام پزشک و بازخورد بیمار است.

 

در حوزه آزمایشگاهی معنای «خطا» نیز در طول زمان تغییر کرده است. مجموعه‌ای از مقالات منتشر شده بین سال‌های 1989 و 2007 میزان خطای بالایی را در مراحل قبل و بعد از تحلیل آزمایش ثبت کردند و که گویای آسیب‌پذیری بالای این مراحل در مواجهه با خطا را نشان می‌دهد. بر این اساس، تعریف پذیرفته شده از خطای آزمایشگاهی به این حالت تغییر کرد:

«نقصی که در هر بخشی از چرخه آزمایشگاهی رخ می‌دهد؛ از پذیرش آزمایش‌ها گرفته تا گزارش نتایج ».

گام به گام خطا در آزمایشگاه

گام به گام خطا در آزمایشگاه

تحقیقات فعلی در مورد خطاهای تشخیصی مرتبط با آزمایشگاه موارد زیر را برجسته می­کند:

 

– فازهای قبل و بعد از تحلیل آزمایش در برابر خطاها آسیب پذیرتر هستند و به ترتیب 46-68٪ و 19-47٪ از خطاها را تشکیل می­دهند.

 

– باید بر روی تداخل­های تحلیلی(Analytical Interferences) تمرکز شود. علی‌رغم خوش‌بینی پاتولوژیست‌های بالینی، تداخل‌های تحلیلی همچنان بر روی بسیاری از آزمایش‌ها مانند گلوکز، بیلی روبین، پروتئین واکنش‌گر C، کراتینین و آلبومین تأثیر می‌گذارد. این خطاها که به عنوان خطاهای نامنظم(Irregular Errors) نیز شناخته می‌شوند، یکی از بزرگترین چالش‌ها را برای متخصصان آزمایشگاه نشان می‌دهند، زیرا با روش‌های کنترل کیفیت قابل تشخیص نیستند، در سیستم آزمایش قابل تکرار هستند و ممکن است از نظر بالینی قابل قبول باشند. علاوه بر این، فراوانی آنها متغیر است و احتمالاً موارد کمتری از آنها گزارش شده است.

 

– دانش و فن‌آوری‌های پاتوفیزیولوژیک جدید منجر به معرفی آزمایش‌های جدید و پیچیده‌تر در تشخیص بالینی شده است. بهره‌گیری از این فناوری­ها نیازمند تلاش‌ بیشتر برای اطمینان از شایستگی کارکنان آزمایشگاه و همچنین سایر متخصصان مراقبت‌های بهداشتی است. اگرچه چرخه آزمایش آزمایشگاه‌های پزشکی یکسان است، اما نمی­توان توزیع خطاها در چرخه آزمایش‌های متفاوت را یکسان دانست؛ به عنوان مثال در آزمایش‌های ژنتیک مولکولی، بسیاری از مراحل در فرآیند تحلیل آزمایش هنوز خودکار نشده‌اند و ارتباط نزدیکی با قضاوت ذاتی کارشناسان آزمایشگاه دارند، بنابراین نتایج حاصل از آنها ذهنی‌تر از سایر آزمایش‌های آزمایشگاهی بالینی است. در آزمایش ژنتیک مولکولی، نشان داده شده است که 60٪ خطاها در مرحله قبل از تحلیل، 32٪ در مرحله تحلیلی و 8٪ در مرحله پس از تحلیل رخ می­دهد.

مدیریت خطا و تضمین ایمنی بیمار در آزمایشگاه

مدیریت خطا و تضمین ایمنی بیمار در آزمایشگاه

اولین کاربرد اصول مدیریت ریسک در آزمایشگاه‌های پزشکی را می­توان به توسعه برنامه­های کنترل کیفیت نسبت داد. هدف کنترل کیفیت، نظارت بر عملکرد سیستم‌های اندازه‌گیری و هشدار دادن به کارکنان آزمایشگاه در مورد خطاهای آزمایش قبل از تأثیرگذاری بر نتایج بیمار است. شواهد علمی نشان می‌دهد که در حال حاضر شناسایی فرصت‌های بهبود و کاهش خطا با در نظر گرفتن تمام مراحل TTP (فرآیند کلی آزمایش)، به‌ویژه آنهایی که مربوط به مراحل قبل و بعد از تحلیل نتایج آزمایش هستند، ضروری است. در چند دهه اخیر، مسئولیت کارشناسان آزمایشگاه در جهان به لطف آگاهی از «حلقه مغز به مغز» (brain-to-brain loop) گسترش یافته است. مفهوم «حلقه­ی مغز به مغز» در تشخیص آزمایشگاهی شامل مراحل مختلف درگیر در فرآیند انجام آزمایش است که با درخواست آزمایش مناسب توسط پزشک شروع می­شود و با استفاده مناسب از اطلاعات آزمایشگاهی به پایان می­رسد. این مفهوم که مسیر وقایع را به ترتیب در مغز بیمار، پزشکی که از بیمار مراقبت می­کند و متخصص آزمایشگاه نشان می­دهد، در ابتدا اهمیت ادغام اطلاعات آزمایشگاهی در مسیرهای مراقبتی را برجسته می‌کند، سپس کیفیت سیستم و نیز ایمنی بیمار را د راهمیت بالاتری قرار می­دهد و همچنین ارزش آزمایشگاه‌های پزشکی را روشن می‌کند.

استاندارد جهانی ISO 15189 به طور خاص برای اعتبار سنجی و تضمین کیفیت کاری و تایید روندهای اجرایی آزمایشگاه­های تشخیص طبی طراحی شده است. اخذ این استاندارد در برخی کشورها اجباری و در برخی دیگر اختیاری است. این استاندارد مبتنی بر اجرای یک سیستم مدیریت کیفیت مناسب و بالاتر از همه، به کارگیری کارکنان واجد شرایط با صلاحیت فنی مورد نیاز برای انجام آزمایش‌های خاص است. ISO/TS 22367 و برخی از دستورالعمل­های مؤسسه استانداردهای بالینی و آزمایشگاهی (CLSI) (یعنی EP18-A2 و EP23-A) اصول مدیریت ریسک را معرفی می­کنند و می­توان از آنها برای استفاده بهتر از ISO 15189 به عنوان یک سیستم برای کاهش خطای آزمایشگاهی و بهبود نتایج استفاده کرد. اگرچه معرفی مدیریت ریسک به عنوان یک الزام، تمرکز جدیدی را بر روی آزمایشگاه‌های پزشکی قرار می‌دهد، اما استاندارد نمی‌تواند روش مورد استفاده را مشخص‌کند؛ بنابراین از متخصصان آزمایشگاه خواسته می­شود که اصول مدیریت ریسک را درک کنند و بهترین روش را از میان پیشنهادات آن انتخاب کنند. برای این منظور، ISO 31000 «مدیریت ریسک – اصول و دستورالعمل ها»، ممکن است مرجع مفیدی برای کارکنان و مدیران آزمایشگاه­ها باشد.

 

مدیریت سیستماتیک: پاسخ نهایی

اگرچه یک سیستم مدیریت کیفیت قوی برای مدیریت صحیح و قابلیت ردیابی همه فرآیندها بسیار مهم است، اما اکنون بیشتر از هر زمان دیگری، درک چگونگی بهینه‌سازی کارایی و اثربخشی روش­های اتخاذ شده برای کاهش خطا در عین غلبه بر ذهنیتی که بر پیروی بی چون و چرا از الزامات و قوانین از پیش تعیین شده تاکید دارد، اهمیت دارد. تعریف و بکارگیری معیارها، رویه‌ها و ابزارهای تضمین کیفیت باید توسط متخصصان آزمایشگاه بر اساس تمرین و تجزیه و تحلیل داده‌ها انجام شود، نه بر اساس الزامات تعریف شده در خارج از آزمایشگاه. نظارت بر خطاها به طور خودکار منجر به بهبود کیفیت نمی­شود. تشخیص و مدیریت خطاها برای جلوگیری از پیامدهای منفی باید با رویکردی سیستماتیک انجام شود که بر شکست­های ناشی از طراحی سیستم متمرکز باشد تا شکست انسانی. اجرای کامل سیستم­های مدیریت ریسک و مدیریت کیفیت نباید به عنوان فعالیت­های جداگانه در نظر گرفته شود، بلکه باید در عملکرد روزمره همه متخصصان آزمایشگاه ادغام گردد. بنابراین، گذر از تمرکز بر شکست­های انسانی (به عنوان مثال، با به کارگیری سیستماتیک اصول مدیریت ریسک و اجرای روش­های مبتنی بر شواهد برای مقابله با خرابی­های سیستم) و بهبود کیفیت مراقبت می­تواند بهترین راه­حل برای بهبود ایمنی بیمار در آزمایشگاه در نظر گرفته شود.

لینک کوتاه: